De Bossche Vestingwerken.

De Bossche vestingwerken zijn over vrijwel het gehele 17e-eeuwse tracé nog herkenbaar aanwezig. Dat is zeer zeldzaam voor een stad van deze omvang. De oorzaak daarvan moet worden gezocht in het feit dat de stad tot de opheffing van de vestingstatus in 1874 een belangrijke militaire betekenis had. Daarna waren de vestingmuren belangrijk bij de watervrijmaking van de stad en dienden ze als grondkering.

Bij spanningen of militaire dreiging werd de vesting steeds opnieuw versterkt en in staat van paraatheid gebracht. De vesting was een aantal malen een belangrijk strijdtoneel in de vaderlandse geschiedenis. De Bossche vesting is daardoor een staalkaart van vestingbouwkundige ontwikkelingen door de eeuwen heen. Steeds werd ingepeeld op natuurlijke condities, werden innovaties toegepast en bestaande situaties aangepast aan de steeds vernieuwende technieken en tactieken in de oorlogsvoering. Juist het feit dat de Bossche vesting niet het resultaat is van een ontworpen concept, maar van een groeiproces, maakt dat de vestingwerken als geheel een zeer hoge cultuurhistorische waarde bezitten.

De kanalisering van de Stadsdommel aan de westzijde van de stad aan het eind van de 19e eeuw was een grootschalige ingreep, waardoor een groot deel van de vestingwerken uit de eeuwen daarvoor werd gesloopt of uit het zicht verdween. Het verloren gaan van de herkenbaarheid van de vesting en de beleefbaarheid van de schiedenis is een groot gemis.  De rand van de historische binnenstad, de vesting, is cultuurhistorisch van belang, maar heeft ook betekenis voor de ruimtelijke ordening. Deze rand vormt een herkenningspunt voor bewoners en bezoekers. De tegenstellingen binnen/buiten en hoog/laag, die zo kenmerkend zijn voor de vesting, worden in de restauratieplannen zoveel mogelijk benaderukt.

Toekomst

Westwal keert weer

In 1999 werd het Ontwikkelingsplan voor de Bossche vestingwerken "Versterkt Den Bosch" gepubliceerd. Hierin staan de plannen met betrekking tot het instandhouden van het cultuurhistorisch erfgoed en het beleefbaar maken van 's-Hertogenbosch als vestingstad verwoord. Cultuurhistorische, ecologische en technische aspecten worden in dit plan verweven met ruimtelijke ordening, toerisme, verkeer en landschap. Eind 2004 wordt de restauratie van de vestingmuur langs de zuidkant van de stad  afgerond. Met de verworven kennis over restauratietechniek en integrale aanpak zullen de vestingwerken aan de westkant van de stad in de komende jaren worden ontwikkeld. In oktober 2004 verschijnt het rapport "Westwal keert Weer" waarin de uitwerking van de vestingwerken in het tracé tussen Willemsbrug en Wilhelminabrug vorm krijgt. 

Beleefbaar maken van de vestingmuur

Langs de Westwal is de vestingmuur over zo'n 200 meter nog aanwezig. Weliswaar is de muur door de natuur aangetast en zijn hele delen uit de buitenschil gevallen, maar juist daardoor heeft de vestingmuur wel meer zeggingskracht gekregen. Bij restauratie is het de bedoeling dit gegroeide karakter te bewaren en zo veel mogelijk authentiek materiaal te behouden, sporen als teken van tijd niet uitwissen maar vastleggen. In technische zin is dit overigens nog een heel lastige opgave! Want hoe wordt het dilemma tussen "de schoonheid van verval" en "het noodzakelijk technische herstel" opgelost? Een puur civieltechnische aanpak zal een belangrijk deel van de rijkdom aan vervormingen en natuurlijke geschakeerdheid teniet doen. Met behulp van innovatieve technieken en fundamentele kennis van historische materialen moet het mogelijk zijn om het verval niet weg te poetsen, maar te bevriezen. Het gaat er daarbij om de standzekerheid van de muur te garanderen en tegelijkertijd om het fixeren van de vervormingen, die door natuurkrachten zijn ontstaan. Het verval en de reparatiegeschiedenis worden zo afleesbaar.

Inrichting openbare ruimte

De herinrichting van de openbare ruimte draagt in een grote mate bij aan de eenheid en samenhang van de vestingwerken. Op de middellange termijn lonkt het perspectief van de Westwal en de Sint Janssingel als levendige en fraaie stadsstraten met een riante voetgangersruimte aan de vestingmuur. Uiteraard is er ruimte voor rijdend verkeer en een beperkte ruimte voor langsparkeren op straat. De straten zullen worden gedomineerd door grote bomen en hebben een prachtig zicht over de Stadsdommel. Aan de overzijde van de Westwal, aan de Van der Does de Willeboissingel, wordt bovenlangs het talud een wandelroute gerealiseerd, zodat vanaf deze zijde de vesting vrij zichtbaar is. Daarnaast zal in het ecologische en plaatselijk drassige talud een eenvoudig natuurpad gemaakt worden. Een extra route wordt gerealiseerd op het voorland aan de voet van de muur aan de Westwal, zodat hier de hoge vestingmuur van nabij te beleven is. Deze route verbindt het bastion Maria met het Vughterbastion en van daaruit via een nieuwe voetgangersverbinding onder de Willemsbrug en de stuwbrug via het pontje met het Bossche Broek.

Vughtereiland

Een van de plannen met betrekking tot de vestingwerken van 's-Hertogenbosch is het realiseren van een wandelroute rond de 6 km. lange vestingmuur. In de afgelopen 2 jaren is de muur langs de zuidkant van de stad gerestaureerd. Vanuit het nabijgelegen natuurgebied Het Bossche Broek heeft men, lopend over de dijk langs de Singelgracht, een riant uitzicht op de vestingmuur en realiseert men zich hoe moeilijk het geweest moet zijn deze muren te bedwingen. Tot enige maanden geleden kon men  niet verder dan tot het Vughtereiland wandelen. Vóór het eiland werd een halt toegeroepen door het water van de rivier de Dommel. In goede samenwerking met de Waterschap Aa en Maas www.aaenmaas.nl, Waterschap de Dommel www.dommel.nl en Essent www.essent.nl heeft de gemeente 's-Hertogenbosch het Vughtereiland voor voetgangers ontsloten. Sinds december 2003 kunnen voetgangers via een met de hand te bedienen pontje vanuit Het Bossche Broek naar het Vughereiland varen. Vervolgens kunnen zij via een knuppelpad over het eiland en een loopbrug over de bestaande stuw het talud van de Stadsdommel bereiken. Een logisch aansluiting op het voetpad is de toekomstige ontwikkeling van een onderdoorgang onder de Willemsbrug, waarmee de oversteek naar het stadscentrum via het drukke verkeersplein tot het verleden gaat behoren.

Ecologie

Flora en fauna van de vestingmuren kunnen worden beschouwd als een zelfstandig ecosysteem binnen de stad. De relatie tussen de vestingmuren en de Stadsdommel is gelegen in de functies als overwintering, foerageergebied en schuilmogelijkheden voor amfibieën, kleine zoogdieren en insecten zoals dagvlinders. De Moerputten, Het Bossche Broek, de Dommel en de Diezemonding zijn belangrijke natuurgebieden waarmee de Stadsdommel verbonden is. Langs de stuw in de Dommel bij het Vughtereiland is in 2003 een vispassage aangelegd. De bestaande stuw is een barrière voor vissen die een trekgedrag vertonen. Dat zijn onder andere de rivierprik, de riviergrondel, winde, kopvoorn en aal. Het verschil in waterstand is te groot. De vispassage bestaat uit zes drempels van stenen. De vissen die vanuit de stadsdommel de stuw willen passeren, zwemmen via de vistrap met de kleine peilverschillen naar de andere kant van de stuw. Vandaar zwemmen ze stoomopwaarts om zich voort te planten. Naast de vispassage is een eenvoudige voorziening ontwikkeld om roeiboten en kano's over de stuw te zetten.

Restauratie Westwal

De restauratie van de eerste 200 meter vestingmuur aan de Westwal is in juni 2006 afgerond. Bijzonderheden van deze restauratie:
- Eerste uitvoeringsproject van het ontwikkelingsplan Westwal Keert Weer
- Innovatieve aanbestedingsmethode (UAV-GC 2000) 
- Innovatieve restauratiemethode (vanaf voorzijde muur) 
- In het metselwerk is de hout opgedrukte rollaag zichtbaar gebleven.
- Restauratie werd mede mogelijk gemaakt door subsidie uit het Interreg IIIB project Water in Historische Stadscentra

Willemsbrugtraverse

In mei 2006 werd de Willemsbrugtraverse opgeleverd. Bijzonderheden van de brug zijn:
- Het is een “brug onder een brug”
- Door de aanleg van deze brug is het voor voetgangers mogelijk het drukke verkeersplein (Wilhelminaplein) te vermijden bij een wandeling rond de vestingwerken. Via het Vughtereiland bereikt men nu de Westwal via de onderdoorgang en v.v.  
- Bij “hoog” water komt de brug onder water te liggen 
- Ontwerp van de brug: Martien van Osch, Landschapsarchitect te Berlicum

Bastion Maria met Bergbezinkbassin

Als onderdeel van het ontwikkelingsplan Westwal keert Weer worden momenteel voorbereidingen getroffen voor de restauratie van het Bastion Maria. Van dit bastion is momenteel niets zichtbaar. De aanzetten van de flanken van het bastion zijn bij recent archeologisch onderzoek aangetroffen. Deze restanten zijn aanleiding om het muurwerk zodanig aan te helen dat plaats en maat van het bastion weer afleesbaar worden. In synergie met het opnieuw zichtbaar maken van het bastion Maria ontstaat een bergbezinkbassin. In zo'n bassin worden tijdelijk grote volumes vervuild water geborgen, ter voorkoming van vervuiling van het oppervlaktewater. Het volume van Bastion Maria biedt een uitgelezen mogelijkheid een bergbezinkbassin te realiseren.De openbare ruimte ter plaatse wordt verbeterd door de aanleg van een park op het Bastion Maria. De uitvoering van dit project wordt mede mogelijk gemaakt door het samenwerkingsproject Quercus.