Water terug in de binnenstad van Breda; de Nieuwe Mark

Na de afscheiding van België koos Nederland voor een neutrale opstelling op militair gebied, hetgeen Nederland buiten toekomstige conflicten zou moeten houden. Aangezien de vestingwerken o.a. veel geld en mankracht kostten, zijn ze tussen 1870 en afgebroken en vervangen door de singel om de (binnen)stad. Het gedeelte van de rivier de Mark dat door de binnenstad liep, verloor hiermee grotendeels zijn functie. Toen ook machinefabriek Backer en Rueb -die aan het in de binnenstad gelegen deel van de Mark was gevestigd- buiten bedrijf werd gesteld, werd de functie van dit water nog verder gereduceerd.

Uiteindelijk werd in 1941 de Mark gedempt en kwam er ruimte vrij voor nieuwe stadinvulling en verkeer. De Haven en het Spanjaardsgat bleven gehandhaafd als appendix aan de singelstructuur. Als gevolg van het ontbreken van doorstroming ontstond op een aantal plaatsen stilstaand water. Aangezien diverse riolen vanuit de stad op dit stilstaande water uitkwamen, ontstond overlast van stank en ongedierte. In 1964 is de haven dan ook gedempt, waarna op die plek een ondergrondse parkeergarage is gerealiseerd.

 Het water weer terug

Begin jaren ’70 werd het ontbreken van water in de binnenstad weer als gemis ervaren. Met name D’66 pleitte voor het water terug in de stad. Rond 1995/1996 besluit het college van burgemeester en wethouders -waarin D’66 inmiddels vertegenwoordigd was- deze wens te objectiveren.

Eén van de plannen van de gemeente is de aanpak van de oost- en westflank om de historische binnenstad. Terwijl aan de oostzijde ‘groen’ het belangrijkste nieuwe element is -aansluitend en voortbordurend op het park Valkenberg-, wordt ‘water’ aan de westzijde het leidend motief bij de herinrichting van de openbare ruimte. Door middel van een voorlichtingskrant en verschillende inspraakbijeenkomsten zijn belanghebbenden en overig geïnteresseerden bij de plannen betrokken.

Meer water

Bij het oorspronkelijke  plan is de haven weer open en stroomt het water (de Nieuwe Mark) van zuid naar noord. Dit gebeurt echter grotendeels onzichtbaar door middel van een grote hoeveelheid duikers. Eloi Koreman, een architectonisch vormgever uit Breda, heeft over dit plan gezegd: “hartstikke mooi dat de haven nu open gaat, maar eigenlijk loopt er maar een miezerig stroompje water door de stad. Daar moet meer mee.” Als reactie maakte hij een alternatief plan, met daarin een sterke vertegenwoordiging van het water. In zijn plan is de waterstroom goed zichtbaar, door een splitsing ontstaat zelfs een eiland in de ‘rivier’.

Dit plan voor de ‘Nieuwe Rivier’ was aanleiding voor de verantwoordelijk wethouder –destijds mw. van Beusekom- om de ontwikkelaars van drie bouwplannen te verzoeken mee te werken aan de nieuwe ontwikkeling met meer water. De planvorming, die in diverse stadia verkeerde, werd stilgelegd.

In september 2000 stemt de gemeenteraad in met het ‘voorlopige ontwerp op hoofdlijnen’, waarin de nieuwe ideeën zijn verwerkt.

Water als motor voor ontwikkelingen

Met het heropenen van de in de jaren ‘60 gedempte haven én het aanleggen van de stadsgracht, wordt de toeristische en economische positie van de Bredase binnenstad versterkt. Aan de zuid-westflank van de binnenstad, waar Mark en Aa samen komen, vormt het water een goed uitgangspunt voor herontwikkeling als onderdeel van de stedelijke vernieuwingsopgave in dit gedeelte van de binnenstad.

De huidige opbouw van de westflank is gekenmerkt door een mono-functionaliteit van overwegend zakelijke dienstverlening en een inrichting van de openbare ruimte gericht op verkeer en parkeren. Eén en ander betekent dat deze ruimte voor een groot deel van de tijd (buiten kantoortijden) nauwelijks een functie heeft voor de stad.

Met de waterplannen en de herinrichting van de openbare ruimt wordt een aantal doelstellingen nagestreefd:

• herwaardering van het cultuur-historisch erfgoed (de Haven is een ‘begraven monument’ temidden van redelijk geconserveerde wanden en het ’Spanjaardsgat’);
• economische structuurverbetering van de westzijde van de binnenstad (detailhandelsvoorzieningen, horeca, versterking relatie westelijke inloper Haagdijk met het Stadshart);
• bevordering van toerisme en recreatie (versterking van het leisure-element in de binnenstad nabij het Kasteel van Breda, aanvullend op bestaand aanbod in het Stadshart; ‘Breda Waterstad’ maakt onderdeel uit van het toeristisch-recreatief ontwikkelingsplan, inclusief passantenhaven/jachthaven; aantrekkelijkheid voor bewoners, bedrijven en voor bezoekers uit de regio en daarbuiten);
• versterking van de woonfunctie in de binnenstad (wonen boven winkels/horeca/ dienstverlening); voorwaarde hierbij is een structurele verbetering van het woonmilieu;
• versterking van de ruimtelijke en functionele relatie tussen het Nationaal SleutelProject (NSP) Stationsomgeving en de binnenstad (de enige route vanaf het treinstation naar de binnenstad loopt nu via het park Valkenberg aan de oostzijde van de binnenstad);
• versterking van de kwalitatieve randvoorwaarden voor de aanpak van de stedelijke vernieuwing in het westelijk deel van het gebied binnen de singels (de van oudsher ‘schrale’ kant van de Bredase binnenstad);
• verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en dagelijkse leefomgeving;

Vanwege de grote hoeveelheid ontwikkelingslocaties, zijn concrete mogelijkheden aanwezig om deze doelstellingen, welke voor een belangrijk deel al juridisch-planologisch verankerd zijn, te realiseren.

Twee water sferen

Het terugkerende water is in twee delen te onderscheiden;

-          De haven. De huidige ‘Gedempte Haven’ is één grote plak asfalt waar slechts aan de beide zijkanten bomen staan vanwege de ondergrondse parkeergarage. Het is nu een onaangename openbare ruimte.           

Het terugbrengen van het water is een uniek project. Natuurlijk vanwege de terugkeer van het water, maar ook omdat de relatief kleine historische binnenstad een stuk in westelijke richting wordt ‘terugbevochten’. Dit wordt mogelijk doordat enerzijds aan de oostzijde alle historische panden nog aanwezig zijn en anderzijds doordat de nieuwe invullingen aan de westzijde prima in de nieuwe omgeving passen.

De nieuwe haven wordt ca. 200 meter lang en 30 meter breed en is geschikt voor toeristische vaartuigen. Aan de noord- en zuidzijde van de haven komen bruggen om het   bevoorradingsverkeer naar de oude binnenstad mogelijk te maken.

Ten behoeve van de oversteekbaarheid ‘krijgt’ het water vier bruggen; de Hogebrug over de haven, de Tolbrug en de twee Baronesbruggen. De Hogebrug is een ontwerp van Eloi Koreman, terwijl de andere drie van de hand van Lode Havermans zijn.

Europees demonstratieproject

Het Bredase demonstratieproject van het Europese project ‘Water in Historic City Centres’ ligt aan de zijde van de haven die grenst aan de historische binnenstad. Hier wordt een lage kade gemaakt die circa 40 cm boven het water ligt. Deze kade kan worden gebruikt voor het aanleggen van pleziervaartuigen, maar kan ook dienst doen bij evenementen. Het straatniveau ligt circa 3 meter boven het water. Vanuit kosten- en constructieve overwegingen wordt een deel van de oude parkeergarage hergebruikt om de kade aan te leggen. De kade wordt tevens toegankelijk gemaakt voor mindervaliden en er wordt veel aandacht besteed aan verlichting en sociale veiligheid. Vanwege het wisselende waterniveau en het bergen van hoog water, worden op de lage kade voorzieningen getroffen om de kade na overstroming weer bruikbaar te maken.    

Het vervolg (de uitwerking van de plannen)

Nadat in september 2000 is ingestemd met het voorlopige ontwerp op hoofdlijnen, kwamen diverse vragen ‘bovendrijven’ zoals:

• Hoe om te gaan met parkeren? (immers, parkeergarage de Haven verdwijnt)
• Zorgen eventuele wegversmallingen niet voor verkeersproblemen?
• Met welke materialen zijn destijds de haven en de rivier gedempt?
• Wat kunnen we in de ondergrond verwachten m.b.t. kabels/leidingen/riolering, archeologische waarden, grondkwaliteit, grondwater(stromingen) etc.

In de loop der tijd is een breed scala aan onderzoeken verricht, waaronder archeologisch vooronderzoek, diverse bodemonderzoeken, civieltechnisch/geohydrologisch onderzoek, bouwhistorisch onderzoek belendende panden en een onderzoek naar de benodigde reconstructie van kabels en leidingen in het tracé onder het toekomstige water.

Parkeren in de binnenstad

Met de realisatie van een nieuwe parkeergarage onder de nieuwbouw aan de Markendaalseweg (op de voormalige locatie van het politiebureau) worden de parkeerplaatsen die verloren gaan door de aanleg van de haven, vervangen. Tevens is ten noorden van het gebied een garage (De Prins) gebouwd met een capaciteit van 410 parkeerplaatsen. Ook hiermee wordt een deel van de verloren parkeerplaatsen opgevangen.

In de toekomst zullen alleen bestemmingsverkeer en twee buslijnen langs het water rijden. Het overige verkeer wordt zoveel mogelijk over de singels geleid. De verwachting is dan ook, dat het verkeer geen problemen zal opleveren.  In het gebied krijgen voetgangers en fietsers ruim baan:

Planning en fasering

Eind december 2004 zal de haven en de eerste fase van de Nieuwe Mark worden aanbesteed. De  sloop van de Havengarage zal volgens de planning in maart 2005 starten. Eind 2006 moet de Haven –inclusief de aanliggende openbare ruimte gereed zijn. Begin 2007 start het grote werk op de Markendaalseweg. De Nieuwe Mark moet in de zomer van 2008 gereed zijn.

De plannen voor het derde deel van het water, naar de Zuidsingel, zijn nog niet uitgewerkt. Hier loopt het water grotendeels over de Seeligkazerne. De voorzichtige verwachting is, dat de Seeligkazerne in 2007 zijn huidige locatie verlaat en dat het terrein in 2008 vrij komt.

Hopelijk kan het derde deel aansluitend vanaf zomer 2008 gerealiseerd worden.

Bouwlocaties

Aan de Markendaalseweg is een viertal bouwlocaties in ontwikkeling, te weten Markendaal, Carré Markenhage, De Marquant en Dok 64. Deze locaties vervangen oude bebouwing langs het gedempte water op de Markendaalseweg. Deze bebouwing (scholen, een politiebureau en een winkel) was hier in de jaren ‘50 neergezet met weinig architectonische waarden. Inmiddels zijn deze functies uit de binnenstad verdwenen en hebben projectontwikkelaars de locaties opgekocht. In een werkverband tussen gemeente en ontwikkelaars is door de Haarlemse architect/stedenbouwkundige Thijs Asselbergs een stedenbouwkundig plan voor de bouwlocaties in relatie met het water ontwikkeld.

De eerste bouwlocatie is inmiddels in uitvoering. In 2006 moeten alle bouwlocaties zijn opgeleverd.

Dan zijn ca. 2500 m² detailhandel/horeca, 3000 m² kantoor/dienstverlening, 23 grondgebonden koopwoningen, 82 koopappartementen, 75 huurappartementen en een openbare parkeergarage aan de binnenstad toegevoegd. Mogelijk zal in de komende jaren nog een aantal locaties langs de Markendaalseweg -met een vergelijkbaar programma- in ontwikkeling gaan.

Markendaal:                                                        Carré Markenhage:

De Marquant:                                                       Dok '64:

Voor meer informatie omtrent de bouwlocaties, zie:

• www.markendaal.com  (Markendaal)
• www.laurentiuswonen.nl  (Carré Markenhage)
• www.slokkervastgoed.com  (De Marquant)
• www.heja.com (Dok '64)